İnsan ne kadar ilginç; dün sahip olmak için hayalini kurduğu bir şeye, bugün neden sahip olduğunu unutacak kadar çabuk alışabiliyor.
Bir zamanlar “Şu olsun, başka hiçbir şey istemem.” dediğiniz bir şeyi hatırlıyor musunuz? Belki yeni bir işti. Belki daha yüksek bir maaş, yeni bir araba, güzel bir ev, bir terfi, yeni bir telefon ya da hayatınıza girmesini çok istediğiniz bir insandı.
Günlerce, aylarca, belki yıllarca onu istediniz. Hayalini kurdunuz. Ona sahip olduğunuzda hayatınızın daha güzel olacağını düşündünüz. Sonra oldu.
İşe girdiniz, arabayı aldınız, terfi ettiniz, maaşınız arttı, sevdiğiniz insan hayatınıza girdi. İlk günlerde çok mutlu oldunuz. Sonra alıştınız. Psikolojide bu durumu açıklamak için kullanılan önemli kavramlardan biri hedonik adaptasyon.
Hedoni, en basit ifadeyle haz alma, keyif duyma ve olumlu duygular yaşama hâlidir. Güzel bir yemek, sevdiğimiz insanlarla geçirilen zaman, başarı, takdir, seyahat ya da uzun zamandır istediğimiz bir şeye sahip olmak bize haz verebilir. Haz, hayatın doğal ve güzel taraflarından biridir.
Ancak insan zihninin başka bir özelliği daha vardır: Güzel şeylere de alışırız. Hedonik adaptasyon, hayatımızdaki olumlu ya da olumsuz değişikliklerin zamanla yeni normalimiz hâline gelmesini anlatır.
Dün hayalini kurduğumuz şey, bugün hayatımızın sıradan bir parçası olabilir.
Yeni bir araba aldığınızı düşünün. İlk günlerde otoparkta dönüp arabanıza bir kez daha bakarsınız. Birkaç ay sonra aynı araba hâlâ kapınızdadır ama artık gözünüz başka modellere kaymaya başlamıştır.
Maaşınız yükselir. İlk aylarda rahatlama hissedersiniz. Bir süre sonra beklentileriniz yeni gelir düzeyinize göre değişir. Dün “Bu maaşı alsam yeter.” dediğiniz rakam, bugün size başlangıç seviyesi gibi gelebilir. Sosyal medyada ilk kez yüksek etkileşim aldığınızda heyecanlanırsınız; aynı rakam birkaç kez tekrarlandığında gözünüz bir sonrakine kayar.
Döngü çoğu zaman benzerdir: İstek → Elde etme → Haz → Alışma → Yeni istek.
İnsanın problemi bazen elde edememek değildir; elde ettiğinin normalleşmesidir. Dün “yeter” dediğimiz şey bugün başlangıç noktamız hâline gelebilir. Haz tamamen ortadan kalkmaz; çoğu zaman çıta yer değiştirir.
Bence hedonik adaptasyonun en görünür hâllerinden biri çalışma hayatında karşımıza çıkıyor. İşsiz olduğunuz bir dönemi düşünün. Günlerce ilanlara bakmış, öz geçmiş göndermiş, görüşmelere katılmış olabilirsiniz. Telefonunuz çaldığında heyecanlanmış, “Yeter ki bir işe gireyim.” demiş olabilirsiniz.
Sonra o telefon gelir: “Aramıza hoş geldiniz.”
İlk günlerde masanız, bilgisayarınız, şirket kartınız, yeni çalışma arkadaşlarınız, hatta sabah işe gitmek bile size farklı gelir. Bir yere ait olduğunuzu hissetmek, yeniden üretmek ve geleceğe dair plan yapabilmek iyi hissettirir. Aradan birkaç ay geçer. Bir zamanlar sahip olmak için uğraştığınız iş artık hayatınızın normalidir. Bu kez gözünüze eksikler görünmeye başlar: maaş, yönetici, çalışma arkadaşları, mesai, toplantılar, şirket kuralları…
Elbette çalışma hayatında gerçekten düzeltilmesi gereken koşullar, adaletsizlikler ve kötü yönetim örnekleri olabilir. Hedonik adaptasyon bunları görmezden gelmek anlamına gelmez. Ama bazen koşullar değişmeden de bakışımız değişebilir.
Dün “Yeter ki bir işim olsun.” diyen insan, bugün yalnızca işindeki eksikleri görmeye başlayabilir. İnsan sahip olmadığı şeyin değerini çok iyi bilir; sahip olduğunda ise ona ne kadar hızlı alıştığını fark etmeyebilir. Asıl dikkat çekici olan ise bu mekanizmanın yalnızca eşyalarda, parada ya da işte ortaya çıkmaması. İlişkilerimizde de alışıyoruz.
Bir zamanlar mesajını beklediğimiz insanın bugün neden daha fazla yazmadığını sorgulayabiliyoruz. Eşimizin yaptığı küçük bir jest ilişkinin ilk yıllarında bizi mutlu ederken, zamanla bunu zaten yapması gereken bir davranış gibi görmeye başlayabiliyoruz.
Çocuğumuzun boynumuza sarılması sıradanlaşabiliyor. Dostumuzun her ihtiyaç duyduğumuzda yanımızda olması sıradanlaşabiliyor. Bir çalışma arkadaşımızın desteği, bir çalışanımızın emeği, yöneticimizin takdiri, müşterimizin güveni ya da ekibimizin fedakârlığı zamanla görünmez hâle gelebiliyor.
Çünkü insan yalnızca eşyalara alışmıyor. İnsan iyiliğe de alışıyor, ilgiye de, sevgiye de, emeğe de. Ve belki de insanın en büyük yanılgılarından biri, sürekli karşılaştığı iyiliği artık iyilik olarak görmemeye başlamasıdır. Dün bizi mutlu eden davranış bugün normalleşiyor; bugün normalleşen davranış yarın “zaten olması gereken” bir şeye dönüşüyor.
Bir davranışın sürekli yapılması, onun değerinin azaldığı anlamına gelmez. Belki yalnızca biz ona alışmışızdır. Bu yüzden bazı ilişkilerde sorun sevginin tamamen ortadan kalkması değildir. İnsan bazen sevgiyi kaybetmiyor; sevginin varlığına alışıyor. Değer de her zaman kaybolduğu için görünmez hâle gelmiyor. Bazen alıştığımız için göremez hâle geliyoruz.
Bir başka dikkat çekici taraf ise insanın yalnızca sahip olduklarına değil, kendisi hakkında yıllardır anlattığı hikâyelere de alışabilmesi. “Benim zaten şansım yok.”, “Beni kimse anlamıyor.”, “Hep yanlış insanlar beni buluyor.”, “Benim başıma zaten hep böyle şeyler gelir.”
Bu cümleleri uzun süre tekrar ettiğimizde, bir süre sonra sadece yaşadığımız olayları anlatmazlar; kimliğimizin bir parçasına dönüşebilirler. Burada mesele kişinin acıdan haz alması değildir. Bazen sadece tanıdık olanın güvenli gelmesidir. Çünkü insan her zaman kendisine iyi gelen yerde kalmaz. Bazen mutlu olduğu yerde değil, tanıdık olduğu yerde kalır.
Değişmek de bu yüzden yalnızca yeni bir davranış geliştirmek değildir. Bazen yıllardır kendimiz hakkında anlattığımız hikâyeyi değiştirmeyi gerektirir. Peki bütün bunlardan sonra ne yapacağız? Hazdan mı vazgeçeceğiz? Daha az mı isteyeceğiz? Hedeflerimizi mi küçülteceğiz? Elbette hayır.
Mesele istememek değil. Mesele neden istediğimizi fark etmek.
Gelişmek başka bir şeydir, sürekli daha fazlasına ihtiyaç duymak başka. Yeni bir hedef koymak başka bir şeydir, sahip olduğumuz hiçbir şeyin artık bize yetmemesi başka. Belki de zaman zaman kendimize şu soruyu sormamız gerekiyor: “Bu bana gerçekten iyi mi geliyor, yoksa yalnızca kısa süreliğine iyi hissettiriyor mu?” Çünkü iyi hissetmek ile iyi olmak aynı şey değildir.
Belki de hedonik adaptasyonun bize öğretebileceği en değerli şey, insanın alışmasını engellemek değildir. Zaten alışmak zihnimizin doğal özelliklerinden biridir. Ama alıştığımızı fark edebiliriz. Yeni bir şey istemeden önce elimizdekinin neden artık bize yetmediğini sorgulayabiliriz. Bir insandan daha fazlasını beklemeden önce bize zaten ne verdiğine bakabiliriz. İşimizden yakınırken gerçekten değişmesi gereken şeylerle, yalnızca alıştığımız için görünmez hâle gelen değerleri birbirinden ayırabiliriz.
Bugün şikâyet ettiğimiz iş, bir zamanlar girebilmek için heyecanlandığımız iş olabilir. Bugün varlığını sıradan gördüğümüz insan, bir zamanlar hayatımıza girmesini çok istediğimiz insan olabilir. Bugün normal kabul ettiğimiz bir iyilik, aslında uzun zamandır bize verilen kıymetli bir emek olabilir.
Mesele hayatımıza sürekli yeni şeyler eklemek değildir. Bazen sadece bakışımızı yenilemek gerekir. O hâlde bugün kendimize şu soruyu soralım: Dün sahip olmak için hayalini kurduğum hangi şey, bugün bana sıradan geliyor?
Ve ardından bir soru daha: Onu gerçekten değersiz olduğu için mi artık görmüyorum, yoksa sadece ona alıştığım için mi?
Belki de hayatımızda yeni bir şeye değil, elimizdekine yeniden bakacak yeni bir göze ihtiyacımız vardır.
Arif VURAL
Köşe Yazıları Hakkında
Sitemizde yayımlanan köşe yazıları, yazıyı kaleme alan yazarın kendi görüş ve düşüncelerini yansıtır. Yazıların içerik ve sorumluluğu tamamen yazarına aittir. Bu görüşler, sitemizin kurumsal görüşünü ifade etmez.